Từ ngày 24/2, hàng hóa các nước nhập khẩu vào Mỹ chịu thuế tạm thời 10%, sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ các chính sách thuế nhập khẩu dựa trên Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) của Tổng thống Donald Trump.
Cơ chế này căn cứ Điều 122 Đạo luật Thương mại năm 1974, với thời hạn tối đa 150 ngày, tức hiệu lực đến ngày 24/7. Tại hội thảo "Giải pháp ứng phó chính sách thuế tạm thời 150 ngày của Mỹ" sáng 25/3, GS. Trần Ngọc Anh tại Đại học Indiana (Mỹ), dự báo 3 kịch bản có thể xảy ra sau thời điểm này.
Xác suất hàng đầu (60%) là áp lực thuế với hàng từ Việt Nam gia tăng, nếu chính quyền Trump kết thúc các cuộc điều tra theo Điều 301 về hành vi thương mại không công bằng. Khi ấy, một số ngành như thép, xe điện và linh kiện bán dẫn có thể bị áp thuế 20-30% thay cho mức 10%, theo ông Ngọc Anh.
Container tại cảng Cát Lái chiều 4/2. Ảnh: Thanh Tùng
Hai kịch bản còn lại tích cực hơn nhưng cần điều kiện. Cụ thể, chính quyền Trump có thể chủ động nới lỏng thuế quan khi lạm phát cao, giá dầu Brent vượt 140 USD mỗi thùng hoặc Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ (CIT) phán quyết thuế tạm thời viện dẫn từ Điều 122 của ông Trump là lạm quyền và vô hiệu hóa.
Kịch bản này đang chứa "biến số" là diễn biến cuộc xung đột Trung Đông. Cộng hưởng giữa giá xăng cao hơn và hàng hóa tăng vì thuế quan có thể khiến lạm phát nóng lên, khiến Cục Dự trữ liên bang (Fed) neo lãi suất cao. "Xung đột này vô tình trở thành 'yếu tố kìm hãm', có thể buộc Mỹ phải mở rộng danh mục miễn trừ thuế để hạ nhiệt giá cả sinh hoạt", ông Ngọc Anh chỉ ra.
Kịch bản còn lại là hai nước đạt được thỏa thuận thương mại theo hướng Việt Nam mở cửa thị trường cho nông sản Mỹ, công nhận tiêu chuẩn xe hơi Mỹ, cam kết tăng mua máy bay Boeing. Đổi lại, nhiều mặt hàng xuất khẩu được Mỹ đưa vào phụ lục hưởng thuế 0% và miễn trừ khỏi các đợt tăng thuế diện rộng.
Với kim ngạch gần 152 tỷ USD, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam năm ngoái, tăng hơn 28% so với 2024. Hai tháng đầu 2026, giá trị xuất khẩu tăng gần 22% so với cùng kỳ 2025, đạt 23,8 tỷ USD, theo Cục Hải quan.
Bà Cao Thị Phi Vân, Phó giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC), nhận định thuế tạm thời 10% tạo dư địa trong ngắn hạn để một số doanh nghiệp duy trì biên lợi nhuận, giảm áp lực điều chỉnh ngay giá bán và có điều kiện ổn định kế hoạch giao hàng.
Nhưng sau 150 ngày, doanh nghiệp có nguy cơ bị đối tác yêu cầu điều chỉnh giảm giá để chia sẻ chi phí thuế, kéo theo rủi ro giảm đơn hàng hoặc gián đoạn hợp đồng nếu không đạt được thỏa thuận phù hợp.
TS. Huỳnh Thế Du tại Đại học Wisconsin Oshkosh (Mỹ) cho rằng doanh nghiệp nên tận dụng thời hạn 150 ngày để đẩy nhanh tiến độ giao hàng, hoàn tất các hợp đồng thương mại và đáp ứng xu hướng nhập hàng trước (front-loading).
Song song đó là giải pháp sớm đàm phán lại các điều khoản hợp đồng với đối tác Mỹ, đặc biệt lưu ý các điều khoản Incoterms (quy tắc thương mại quốc tế về trách nhiệm các bên), cơ chế chia sẻ chi phí thuế và điều chỉnh giá.
"Cần xây dựng ngay các phương án dự phòng cho kịch bản mức thuế bị nâng lên 15% hoặc khi Mỹ áp dụng các công cụ thuế quan khắt khe hơn sau ngày 24/7. Bên cạnh đó, bài toán đa dạng hóa thị trường xuất khẩu cần được đẩy mạnh để giảm rủi ro phụ thuộc", ông Du, khuyến nghị.
Trước rủi ro một số mặt hàng vướng kịch bản thuế cao hơn sau điều tra theo Điều 301, GS Trần Ngọc Anh lưu ý doanh nghiệp và các hiệp hội sớm chuẩn bị về pháp lý, như rà soát mã HTS 10 số, phối hợp luật sư thương mại tại Washington tham gia điều trần Điều 301 để chứng minh năng lực sản xuất theo cung cầu thực tế.
Các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp ứng dụng hệ thống Quản lý Thương mại Toàn cầu (GTM) và công nghệ Blockchain để tự động hóa hồ sơ, kiểm tra thực thể bị cấm và minh bạch hóa nguồn gốc (đặc biệt là bông, sợi, da, gỗ).
Với nhà quản lý, TS Huỳnh Thế Du gợi ý thành lập cơ chế "Ban chỉ đạo ứng phó thuế quan 150 ngày" để theo dõi sát diễn biến, phát hành bản tin cập nhật hàng tuần và giải đáp vướng mắc về mã HS, quy tắc xuất xứ. Hiện Singapore đã cập nhật hướng dẫn hải quan và báo cáo thị trường, trong khi New Zealand cung cấp các chương trình tư vấn pháp lý và rà soát hợp đồng cho doanh nghiệp.
Cùng với đó, cần tiếp tục quản lý chặt việc cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O), thúc đẩy ngoại giao kinh tế, giảm thiểu nguy cơ lọt vào tầm ngắm của các cuộc điều tra theo Điều 232 hay 301. "Kết hợp với các phản ứng điều phối kịp thời và tuân thủ chặt chẽ quy tắc thương mại sẽ là yếu tố quyết định giúp Việt Nam bảo vệ vững chắc thị phần và uy tín trên thị trường Mỹ", ông Du, nhận định.
Viễn Thông (VnExpress)